It Wetter fan de Iselmar

Der wiene nachten dat Grutte Fampier net yn Boalsert bleau. Nachten dat er de stêd achter him liet, de smelle grêften en de bekende daken, en him ûnder de nacht wierp, lâns de kust fan it Iselmar, fierder en fierder oant er mar wist dat er boppe wetter fleach en net boppe lân. Dy nachten kamen meastal yn novimber. Hy wist net krekt wêrom. It wie gewoan sa.

Dy freed yn novimber wie der in stoarm. Net in grutte stoarm, net ien dy't nammen krige, mar genôch om de beammen te bûgen en de reiden te slingeren. De wyn kaam út it noardwesten, kâld en rau fan de Noardsee, en droech it sâlt fan fier boppe it binnenlân yn. Grutte Fampier fielde it sâlt op syn hûd en wist: goed. Dit is de nacht foar it Iselmar.

Hy fleach rjochting de kust by Starum. Dy lytse stêd, oan 'e súdwestkant fan Fryslân, wie it doarp dêr't yn 'e midsiuwen skepen ôfstieken hiene nei alle hoeken fan 'e Noardsee. No lei it stil ûnder de stoarm, de lytseboatsjes yn de haven fêst oan har touwen, de pieren leech fan minsken. Grutte Fampier streek oer de dakken en draaide syn kop seewaarts. Dêr wie it wetter.

It Iselmar wie yn 'e stoarm in swarte flaai sûnder ein. Grutte Fampier wist dat it wetter net sa djip wie as it like - it wie ea in see, in echte see, de Sudersee dy't der al tûzend jier wie, mar yn 1932 sletten waard troch de Ôfslútdyk en sûnt dat in mar wie. Net mear as in lange oantinken oan de iepen see. Mar dy nacht, yn 'e stoarm, like it noch hear as de see it ea west hie: donker, wyld, en grutter as alles om him hinne.

Grutte Fampier steig omheech en fleatste seawaarts oer it wetter. Under him sieten de weagen, swart en wit, driuwend tsjin de rjochting fan de wyn yn. De wyn sloeg tsjin syn wjukken en er moast hurder slaan as gewoanlik om net ôffiert te wurden. Dit wie in ding dat er leuk fûn: de striid fan syn eigen lichaamskrêft tsjin de krêft fan de loft.

Hy fleach in healoere oer it wetter, fierder en fierder it mar yn, oant er wist dat der om him hinne gjin lân mear wie dat er sjen koe sûnder folle omheeg te klimmen. Doe begûn er lâger te fleanen. Syn wjukpunten kamen nei it wetter ta, djip genôch dat er it spat fan de weagen op syn flerken fielde. Dit wie it plak. Dit wie wêr't er altyd ta kaam yn novimber. De midden fan neat.

En doe seach er syn spegeling.

Op it earste each wie it gewoan: syn eigen skaad yn it wetter ûnder him. Mar de weagen ferfoarmen de spegeling, en yn dy ferfoarming wie eat ferkeard. De spegeling wie te grut. De wjukken wiene te breed. De oare bat yn it wetter fleatste net krekt gelyk oan him: hy fleatste in tel letter, as immen dy't de bewegingen fan in oare nekommer en der net hielendal in frâns op slaan kin.

Grutte Fampier stopte. Hy hinge yn 'e loft, de wyn slaand tsjin him, en seach del. De spegeling stoppe ek. Mar net fuortendaliks. In heal sekonde letter as it heart.

Hy draaide rjochts. De spegeling draaide lofts.

Net in spegeling. In wêzen.

Grutte Fampier kaam djiper del oer it wetter, oant syn snûte hast it oerflak rekke, en seach ûnder him yn it wetter. Dêr wie it: in silhûet fan in bat, mar gjin bat dy't er ken. Grutter as er. Swarter as er, as soks mooglik wie. En de eagen, de eagen seagen omheech nei him - net read, mar wyt, as âlde gloeilampen dy't ferrinnen. Geast-eagen. Wetter-eagen.

Grutte Fampier spruts. Net yn de taal fan de nachtbisten. Net yn it Frysk. Hy spruts yn in taal dy't er sels net brûkt hie yn iuwen, in taal dy't er net iens wist dat er noch wist: it âldste Frysk, it soarte dat men lêze kin yn stiennen ynskripsjes fan foar 800. It sei: Wa bisto, dat dy yn it wetter wennet?

In langsume borreling fan de weagen. Doe, as kaam it lûd fan djip ûnder it wetter, fan plakken dy't net it ljocht kenne: Ik bin wa't dit wetter ea wie. Ik bin de Sudersee.

Grutte Fampier hinge stil yn 'e stoarm en liet dat tot him trochkomme. De Sudersee. De sea dy't net mear wie. De sea dy't no in mar wie, fêst achter de dyk. Hy kende de skiednis. Hy hie de bou fan de Ôfslútdyk meimakke fan it fier ôf, hie de werken fan de minsken sjoen en tocht: dit is grut. Mar dit is ek in ein fan eat.

Ik tocht dat jo ferdwûn wiene, sei Grutte Fampier.

In djippe rilling troch it wetter, as in âld laitsjen sûnder blidens erin. De Sudersee sei: Wetter ferdwynt net. It wurdt allinne oars. Ik bin in mar wurden. Mar under dizze mar lizze noch de grûnstiennen fan myn earste bedding, lizze noch de ûnderwetterse dellen fan de Midsieuske oer- en ûndergongen, lizze noch de skipwrakken fan hin dy't foar 1932 op myn weagen fuorren. Ik bin noch hjir. Allinne stiller as doe.

Grutte Fampier dacht na. En do kom no nei boppe, frege er. Nei my. Wêrom?

Lang binne d'r stilte, allinne it lûd fan de stoarm en de weagen. Doe sei de Sudersee: Omdat der eat ûnder my beweecht dat ik net ken. Under de grûn fan it eardere seebêd, dêr't no de nije polders leize, beweecht eat ouds. Net fan myn tiid. Net fan de tiid fan de minsken. Fan foar dat. Ik kin it net sjen. Ik kin it allinne fiele. En it makket my ûnrêstich.

Grutte Fampier fielde de kâlte fan it wetter opkomme ûnder him, sels yn 'e hite fan syn eigen lichem. It soarte kâlte dat net fan de teperatuer kaam, mar fan it witten. Iets âlds. Ûnder de nije polders. Ûnder de grûn dy't minsken de lêste iuw opspuite hiene út de eardere seeboaiem.

Wat foar eat? frege er.

Ik wit it net, sei de Sudersee. Dêrom kom ik nei dy. Dy kenst dingen dy't ik net ken. Dy bestiest al foardat ik in see wie. Miskien witsto wat ûnder my wachtet.

Grutte Fampier tocht. Hy ferlear him yn syn gedachten, dy't soms fierder werom gongen as syn bewust geheugen reike. Djippe lagen fan wêzen dy't er net altyd koe ûntsiferjen. Mar dêr, yn dy lagen, wie eat dat trille by de wurden "ûnder de grûn fan it eardere seebêd." In oantinken, of in ferwachtsjen, hy wist net hokker, fan eat dat al lang wachte en dat miskien no wekker wurden wie.

Ik wyt it ek net, sei er earlik. Mar ik sil sykje. Besjoch de polders fan Flevoland. Ik sil nachts fleane oer de Noordoostpolder en sjen wat der te sjen is.

De spegeling yn it wetter begûn te ferdwinen, stadichoan ûndergong yn it swarte wetter. Mar foardat er hielendal fuort wie, kaam der noch ien ding omheech fan dy âlde stim: Wees foarsichtich, Wachter fan Boalsert. Wat ûnder sliept, sliept om in reden. En as it wekker wurdt, wol it ite.

Grutte Fampier stie lang boppe it Iselmar, de stoarm slaand om him hinne, oant er fielde dat er nei hûs moast. Hy keerd en fleatste werom nei Starum, en doe werom nei Boalsert. De stoarm lêge ûnderweis. Tsjin de tiid dat er syn sokkel weromseach, lei de stêd stil en klear ûnder in heldere loft sûnder wolken.

Hy gong op syn plak stean. Wjukken spriede. Kop omheech. Eagen ticht.

Mar binnenyn him, dêr't it stien ophâldt, wie in oantinken nij yn syn bewustwêzen ingravere: dat der ûnder de nije grûn fan de neue polders eat wachte dat âlder wie as er sels. Eat dat him kende. Eat dat syn namme wist.

Dizze avontoer wie noch net klear.