De Reuze-Mûs fan Workum

De uil kaam krekt doe't Grutte Fampier op it punt stie syn twadde omflucht boppe de Boalsertse grêften te meitsjen. It wie in âlde Steenuil, grizich om de snavel, mei eagen dy't witter wiene as se hearden te wêzen. Hy kaam streekrjocht ôf op it stânbyld, lâne op 'e souder fan de rjochterwjuk, en helle trije kear djip sykhem foardat er wat sizze koe.

Grutte Fampier sei neat. Hy wachte. Dat wie in ding dat er goed leard hie yn al dy iuwen op it Broereplein: wachtsjen is gjin ferliezen fan tiid. Wachtsjen is wiisheid.

Klaas Wiersma, sei de uil. Boer Klaas Wiersma fan Workum stjoert my. Hy hat in probleem. In grut probleem. Net eat dat wachtsje kin.

Grutte Fampier seach de uil oan. Boer Wiersma wie him net ûnbekend. In rêstige man, in man dy't earder syn grûn om hie as dat er help socht. As Wiersma in uil stjoerde, dan wie it probleem wol echt grut. Wat foar probleem, frege Grutte Fampier, syn stim djip en rûch lykas stoarsen troch in âlde orgelpipe.

In mûs, sei de uil.

Grutte Fampier knikte stadich. En wat is der mis mei dy mûs?

Hy is grut, sei de uil. Sa grut as in skiep.

Grutte Fampier hinge even stil yn 'e loft, doe wied er al op wei nei Workum.

It wie goed kertier fleanen fan Boalsert nei Workum oer it Fryske plattelân. Grutte Fampier koe dy rûte sliependewei, al hie er him yn tweintich jier net ferûngelokje kind. De polder lei ûnder him as in swart lekken, mar al en ta waard it stikken makke troch de wite refleksje fan in sleat of in kanaalsje. Boerderijtjes leinen ferspred oer it lân as glêzen jeften op in donker doek. Grutte Fampier fleatste tusken de freden troch en hâlde de koarts oan sûnder syn rige te ferliezen. Workum lei op it Iselmar. Hy rûkte it wetter al foardat er der op ôf kaam.

Boerderij Wiersma lei oan 'e súdkant fan de stêd, grinsend oan in âlde dyk mei in rij pealtsjes dy't it lân skiede fan it reidlân dêrneist. In lange oprit fan brune klinkers, in wyt hûs mei griis dak, en dêrneist de skuorre. In grutte skuorre, fan it soarte dat sa âld liket dat it fersjoen hat troch de generaasjes. Grutte Fampier lânde op de nokke fan it skuoredak, en beseach de situaasje.

Der wie ljocht yn 'e skuorre. Net in ljochtpearre, mar in batterijlamp, dy't troch de kieren fan de houten sydwand skynde as gouden streken yn 'e nacht. En út 'e skuorre kaam in lûd dat Grutte Fampier ferwûnde: net it gewoane kreakjen en piipjen fan in normale skuorre, mar in djipper lûd, in soarte fan smoared gromjen dat likegoed fan in grutte hûn as fan iets oars komme koe.

Boer Wiersma stie foar de skuorredoar mei in lantaarn en in hooivork. Hy wie in man fan yn 'e fyftich, breed boud, mei in gesicht dat folle oeren bûtendoar sjoen hie. Mar no stie er dêr mei de houtvork krûst foar syn boarst as in slacht dy't net wist oft er brûkt wurde moast, en Grutte Fampier seach dat syn hannen licht trille.

Wiersma, rôp Grutte Fampier fan it dak ôf, net te lûd om de búorlju net te wekkerjen. Ik bin it. De uil sei dat jo in probleem hiene.

De boer seach omheech en suchte fan ferlichting. Goed dat jo kommen binne, sei er. Kom del. Mar wees foarsichtich. It ding is bang. As it bang is, dan is it gefaarlik.

Grutte Fampier kaam del fan it dak en gong neist de boer stean. Hy wie grutter as de man, krekt in heal meter grutter, en de boer wie net in lyts man. Tegearre stiene se foar de skuorredoar en harken. It smoarde gromjen kaam wer, dit kear mei eat derby dat op in snûfjen like.

Hoe lang is it hjir al? frege Grutte Fampier.

Trije nachten, sei de boer. Ik fûn it earst tiisdeitejûn. Doe't ik de kij foer joech. It siet efter de hoaistapel, mar ik seach de eagen yn it tsjuster. Read eagen. Ik tocht earst oan in kat, mar doe seach ik it lichem. It is grutter as myn jongste hûn. Miskien wol twa kear sa grut. Ik ha it sûnt dy tiid net mear yn 'e skuorre west.

Grutte Fampier knikte. Hawwe jo derfan iten? Fan jo fee of jimme foer?

Nee, seit de boer. Ik tink dat it bang is foar my. It sit gewoan dêr. Mar it kin net bliuwe. De kij wolle der net yn. En myn frou seit dat it fuort moat foardat de bern it sjogge.

Ik gean nei binnen, sei Grutte Fampier. Jo bliuwe hjir bûten. As ik jo nedich ha, roppe ik.

De boer begûn wat te sizzen, swigde doe, en nikte allinne. Hy koe mei help net rûze meitsje.

Grutte Fampier iepene de skuorredoar en gong nei binnen. It rûkte nei hoai, nei fee, nei de wachte loft fan bisten dy't al lang ynsletten hiene. De batterijlamp stie op in stap. Hy liet him lizze en brûkte it swakke read fan syn eigen eagen as ljocht. It wie genôch foar him. Yn 'e tsjusternis seach er altyd goed.

Achter de hoaistapel. Dat hie Wiersma sein. Grutte Fampier rûn op syn klauwten troch it strui en kaam om de hoaistapel hinne. En doe seach er it.

It wie in mûs. Dat wie sûnder mis. De foarm, de earen, de lange snûte, de klauwtige poaten, de langwerpige sturt die't rûn om it lichem lein wie. Mar de grutte fan in gewoane mûs wie lykas in molkekarre foar in keunstmûs. Dit ding wie sa grut as de boer sein hie. Grutter, miskien. It siet yn in hoeke mei de rêch tsjin de planken, en syn reade eagen wiene wiid iepen en foarrjochte op Grutte Fampier mei in blik dat allinne mar ien ding sei: ik bin bang.

Grutte Fampier gyng del op syn hurken, wat net maklik wie mei wjukken fan fjouwer meter, en besocht him sa lyts mooglik te meitsjen. Hy sloech syn wjukken om him hinne sa't in man syn mantel yn 'e rein gearslacht. Hy sei neat.

De mûs snûfke. In kear, twa kear. De lange snûte bewegde heen en wer, de senuwen ûnder de pels trilden. Grutte Fampier koe it trillen sjen, fine spierkes ûnder it grize hier.

Doe spruts Grutte Fampier. Net yn it Frysk. Net yn it Nederlânsk. Hy brûkte in lûd dat er net faker as in pear kear yn 'e tweintich jier brûkt hie: it âlde gemeenlûd fan de nachtbisten, in reaks fan grutte en lytse trillingen fan de kiel dy't flearmûzen en mûzen en alle soarten fan nachtieren kennen as de taal fan de skuorre en it reid. It sei, rûchwei oerset: Ik bin gjin fijân. Ik bin in wachter. Wat is der bard mei dy?

De mûs antwurde. Ek yn dy taal, mar stuiterend, as in bern dat net mear spreken kin fan de kjeld. It sei: Ik wit it net. Ik wie lytser. Doe dronk ik fan it wetter. Doe wie ik grut. No kenne de oare mûzen my net mear. No is nimmen my mear. Ik bin allinnich.

Grutte Fampier fielde wat bewegen yn syn boarst. Hy neamde it noait mei namme, dat gefoel. Mar it wie der.

Hokker wetter? frege er.

De mûs wie him foaroan de skuorre, nei in hoeke dêr't de boer grif nea kaam om't it te ticht by de fûndering wie. Yn dy hoeke, tusken twa stiennen fan de âlde mûre, wâlde in lyts wetterdrupt op. In boarne. Net grut, net opfallend, it soarte ding dat in boer net sjocht as er der net op sjocht. Mar it wetter glom licht wylst de mûs dernjonken stie, in blauwige gloed dy't Grutte Fampier dea dronken kende fan de paling yn Boalsert.

Hy knielde del by de boarne en beseach it wetter sûnder it oan te raken. It rûkte nei mineralen en nei âlde grûn, nei lagen dy't al iuwen net oansetten hiene. Ergens ûnder dizze boerderij lei in âlde strêke troch de grûn, rie fan mineralen dy't net yn normale gebieten foarkomme. It soarte wetter dat yn âlde leginden wol ferteld waard as it wetter fan it lân sels, it wetter dat Fryslân makke hie wat it wie.

Dit koe er net repararje. De mûs wie grut, en dat bleau sa. Mar hy koe wol iets oars dwaan.

Hy brocht de mûs dy nacht mei nei it reid oan 'e súdkant fan Workum. It wie in lange rin troch de efterkant fan de boerderij, en Grutte Fampier trune foarsichtich oan wylst de mûs oarzelend folge. Ien kear kamen se in sleat yn dy't krekt te djip wie foar de mûs, en Grutte Fampier mast him helpe mei de punt fan in wjuk. Yn it reid doe't se dêr úteinlik ankamen, wie it lûder as yn 'e stêd, fol fan de rûzige, levende stilte fan greidefûgels yn de nacht en wyn troch it reidkraak. De mûs stie stil oan 'e râne fan it reid en snûfke de nacht yn.

Goed, tocht Grutte Fampier. Dit wie goed.

Hy fleatste werom nei Wiersma, dy't noch altyd foar de skuorre stie. De skuorre is frij, sei er. It bist is yn it reid. It docht gjin skea. Mar jo moatte dy boarne ticht meitsje, de iene yn 'e noardwesthoeke. It wetter is net gewoan.

Wiersma seach him oan. Hy hie in protte fragen, dat wie dúdlik, mar hy wie in man dy't wist wannear't er gjin fragen stelle moast. Hy nikte allinne. Ik sil it dwaan, moarn, sei er.

Grutte Fampier die syn wjukken iepen en steig op yn 'e loft. Ûnder him kromp Workum geartegearre yn it lân, de toer fan de Sint-Gertrudistsjerke stiet stil yn 'e nacht. En earne yn it reidlân, yn it griene tsjuster fan it reid, bejoech in grutte mûs him syn earste stappen yn in nij libben. Allinne, mar frij.

Grutte Fampier kende dy kombinaasje. Hy wie dêr sels yn deselde situaasje.