It Ferdwûne Klokkespul fan Snits

Grutte Fampier lies de krante net alle nachten. Dat wie te folle. Mar ien kear yn 'e wike, as de lêste edysje fan de Leeuwarder Courant in dei âld op de bank foar de kafee bleau lizzen, dan falt er him op. Hy lies dan yn it donker, it blêd tsjin it swakke moanneljocht hâldend, syn grutte eagen maklik genôch foar de lytse letters. Op dy manier hold er by. Hy wist wat der spile yn Fryslân, en dat fûn er wichtich.

Sa kaam er te witten dat it klokkespul fan de Martinitsjerke yn Snits al fjirtjin dagen stil wie.

De krante skreau der koart oer: it klokkespul, dat al sûnt 1912 alle oeren markearre, hie ynienen opholden. De klokken rieden noch, dat hiene ûnderhâldsminsken kontrolearre. Mar de melodyen bleven weg. It wie as die de klokken wol, mar woe net. De gemeente hie in spesjalist ynhierd. De spesjalist hie sein dat er it net begriep. De krante hie it meld op side fjirtjin, tusken in advertinsje foar in brulloftsaal en in stikje oer in nij fytslân.

Grutte Fampier lei de krante neer. Hy tinke efkes nei. Doe stieg er op.

Snits lei noardlik fan Boalsert, in goed kertier fleanen, as de wyn mei siet. Dy nacht siet de wyn licht tsjin, mar Grutte Fampier wie yn net it soarte wêzen dat him dêr bot oan stoar. Hy sloeg syn wjukken en fleatste yn rjochte rjochting nei it noarden, oer de sliepende polders, lâns de glimmende kanalen, oant de toer fan de Martinitsjerke fan Snits him opkaam út it donker as in lange finger tsjin de ljochtferûntreiniging fan de stêd.

De toer wie grut. Grutter as de toer fan Boalsert, breder ek, mei dikkere muorren fan âlde grize stiennen dy't iuwen ferhaelden. Grutte Fampier lânde op de boppekant fan de muorre en beseach de ynfieropeningen. Elke toer hie roanstikken dêr't de wyn troch koe, en foar flearmûzen wiene dy roanstikken altyd ûntstipperplakken. Hy krûpte troch ien fan dy gaten nei binnen en stike yn 'e tsjusternis fan de toer.

It rûkte ûngewoan. Net de gewoane geur fan âlde stiennen en fûgeldrekt, dy't er koe fan tsjerketoerren. Der wie neat oars boppe dat: eat krûdigs, in geur as fan klinkende ierde en drûge sied. In geur dy't er assosjearre mei plakken dêr't lytse bisten al lang wenne hiene.

Hy klom de houten trep op, dy't kream en knappe ûnder syn wicht, en kaam by de earste beltsjedoar. Grutte Fampier iepene de doar foarsichtich, syn klauwten oer it âlde hout gliedend, en doe stie er yn de beltsjeromte.

Yn it earste momint seach er allinne de klokken. Trije fan har, goud en grut, hingend oan har bealken, griis-brûns fan iuwen âld patina. Moaie dingen. Swier en waardich en stil. De beltsjelieden wiene ûnderinoar ferbûn mei âlde touwen en in systeem fan metalen ribben dy't liede nei in klok op 'e muorre: de mechanyk fan it klokkespul. Alles like klear foar gebrûk. Der wie neat skrodzich. Der wie neat brutsen.

En doe seach er de huzen.

Smelle, krekte bouwurken fan barkskors en tûken, geboud yn de nissen tusken de stiennen fan de muorre, ûnder de bealken fan de klokkenframe, achter de klokkeketten. Dosyn, miskien mear. Elk hûs net grutter as in brea, mar elk soarchsum makke, mei gatstjes foar doarren en raamkes sadat de lytse bewenners nei bûten sjen koene. Grutte Fampier bûgde him foaroer en keake in raamke yn. Yn it hûs, ûnder in kliene deken fan in stikje stof, sliepen trije mûzen. Lytse bisten, net grutter as de mûzen dy't er koe fan de skuorren fan Boalsert, mar mei wat aparts oan har: in soarte fan soarch yn de manier wêrop se njonken inoar leine, as minsken dy't al lang tegearre wenne hiene en de stêging fan inoar kenne.

Grutte Fampier kaam oerein. Hy seach de romte om him hinne. De huzen wiene oeral. Hûndert miskien. Mear. Dit wie gjin tafallich nêst fan in pear mûzen. Dit wie in ste. In heechste doel fan mûzebeskaving, ûnbewust ferge boppe de stêd Snits, twa kear yn 'e wike besield troch it geloei fan de klokken.

En doe begreep er wêrom it klokkespul stil wie.

De trilling fan de klokken, as se alle oeren spilen, die de muorren fan de beltsjeromte bibbere. Foar grutte wêzens wie dat neat, in bytsje trilling, wat lûd. Foar de mûzen, foar har hûzen fan barkskors en tûken, foar har lytse bisten dy't de trilling tsjin har lyf fieleden, moast dat geweald wêze as in ierdbeving. Iemand hie besluten dat genôch genôch wie. Iemand hie wat dien.

Grutte Fampier gie sitten op in grut stik âld hout en wachte. Hy hie gjin haast. De nacht wie noch lang.

Om healwei ienen begûnen de mûzen te bewegen. Earst ien, dan mear, wekker wurdend yn har hûskes, eagen glimmend yn it donker. Grutte Fampier sei neat. Hy siet dêr gewoan, syn wjukken om him hinne, sa stil as er op syn sokkel op it Broereplein stie. En stadichoan kamen de mûzen neijer. In pear kamen oan 'e râne fan har huzen en seagen del op him. Ien dapper ding rûn oan syn klauw en snûfke eroan.

Grutte Fampier brûkte wer de taal fan de nachtbisten. Ik bin net hjir om jimme te lâsten, sei er. Ik bin hjir om te begripen. Hawwe jimme it klokkespul stopset?

In lange stilte. Doe antwurde in âlde mûs, grizich om de snûte, mei in stim dy't kreake as in âld hingeltsje: Ja.

Grutte Fampier nikte. Hoe?

De âlde mûs fertelde. De mûzen fan de toer wiene al jierren by it klokkespul. Oer de generaasjes hiene se leard hoe't de mechanyk wurke. Se hiene in stikje fan 'e meganyk blokkeare, net brutsen, gewoan stopset, sa krekt dat nimmen it sjen koe as er net wist wêr't er sykje moast.

En wêrom? frege Grutte Fampier. Net feroarje, net oanklaagje. Gewoan freegje.

De âlde mûs seach him oan mei eagen dy't folle fertelden oer libben yn in trilje wrâld. Alle oeren, sei er. De klokken spylje alle oeren. Alle oeren dy trilling troch de muorre. Alle oeren de hûzen skodzend. De bernsbern kinne net sliepe. De âlde lju falle. De huzen skuorre. Wy fregen. Nimmen harke.

Grutte Fampier tocht nei. It probleem wie dúdlik. De oplossing wie minder dúdlik, mar dochs oanwêzich. Hy hie jierren neitocht oer de manier wêrop minsken en bisten neist inoar bestean koene, en hy kaam altyd út by itselde: kompromis kin allinne as beide partijen it each fan de oare sjen.

Hy sei: Ik gean nei de gemeente. Ik kin net oerdeis gean, ik bin dan stien. Mar ik kin in brief skriuwe. Soe immen fan jimme in brief oan my skriuwe kinne, yn taal dy't in minske lêze kin?

De âlde mûs loeke syn whiskers oan. Dat wie in drege fraach. Mar nei in skoft kaam er werom mei eat ferbaasd: de âlde mûs hie leard te lêzen fan de kranten dy't yn 'e toer blaasden. En as er lêze koe, koe er skriuwe.

Dy nacht skreaunen se tegearre in brief. Grutte Fampier dikteare, de âlde mûs skreau yn kriebelig mar lêsber skrift op in stikje papiertje dat se fûnen ûnder in âlde preekstoel. De brief útlein alles: de mûzen, de hûzen, de trilling, de need. En it soe einigje mei in foarstel: de klokken spylje nacht fan tolve oant seis ûs in moarns net. Seis oeren sliep. Foar de mûzen genôch om ta rêst te kommen.

Grutte Fampier fouwde it papier op en stiek it yn syn klauw. Hy soe it op it boartsje fan de toer lizze, wêr't de toermaster it moarns fine soe.

En it klokkespul? frege er de âlde mûs. Soene jimme dat wer oan sette?

As de gemeente akkoart giet, sei de âlde mûs. Dan ja. Wy binne net tsjin de klokken. Wy wenje graach yn dizze toer. Wy hâlde fan it lûd, as it net alle oeren komt.

Grutte Fampier stie op. De âlde mûs kaam by syn klauw stean en seach omheech, sa lyts tsjin it grut fan de flearmûs. Tige tank, sei er. Ik wist net dat der bûten dizze toer wêzens wiene dy't harken.

Grutte Fampier koe gjin glimke litte sjen, hy hie der de gesichtsstructuer net foar. Mar er wie wat yn syn eagen dat de âlde mûs goed ferstean: immen dy't wist hoe't it fielde, iuwen troch te bringen yn in toer wêr't de minsken om dy hinne geane sûnder dy te sjen.

De brief kaam op 'e plak. De gemeente fan Snits lies him trije kear, doe ris foar it kollegje, doe ris op 'e nij. Wiken letter, kaam in nij beslút. It klokkespul spilet fan seis moarns oant tolve nachts. En de earste nacht dat de klokken wer spilen, stiene de Torremûzen fan Snits allegear op 'e râne fan har hûskes en harken. Net earst, as altyd. Mar mei geduld.