De Nacht fan de Smoute Paling

It wie krekt healwei alven doe't de lêste ljochten fan kafee De Wiekelaar dôfden. Boalsert lei stil. De strjitlantearen wierpen lange, giele skaads oer it keien fan it Broereplein, en earne fierderop kraaide in lêste echo fan muzyk fan in radio dy't net goed útsetten wie. Doe waard it stil. Hielendal stil.

Op it midden fan it plein, op syn stiennen sokkel, stie Grutte Fampier mei spriede wjukken en de kop nei de himel rjochte. Oerdeis wie er gewoan in byld, in stikje keunst foar de toeristen, in skaaimerke fan de stêd. Mar doe't de klokken fan de Martinitsjerke alven sloegen, doe barde it. In kreakjen gie troch it stien, lykas in âlde beam dy't wekker wurdt yn 'e wyn. De marmeren eagen begûnen te draaien. Earst ien, dan de oare. Hiel stadich, as in man dy't opstiet fan in djip sliep, strekten de wjukken har fierder út, en Grutte Fampier suchte, in lûd as de wyn troch in âld tuorregat.

Hy stiek syn iene klauw fan de sokkel ôf, doe de oare. Syn swarte mantel leppere om him hinne. De reade eagen scanden it plein, de lege tafels foar de kafee, it stille tsjerkhôf dêrachter, de klinkers dy't glommen yn it ljocht fan de lantearen. Boalsert sliep. Goed, tocht Grutte Fampier. Dan kin ik oan it wurk.

Hy bruts los fan de sokkel, in fûgel fan stien dy't ynienen fleis en bloed wurden wie, en sloeg syn grutte wjukken ien kear, twa kear. De loft ûntfong him mei de greep fan in âlde fertroud freon. Grutte Fampier steig omheech, oer de daken fan it Broereplein, oer de touwen fan de blynen foar de winkels, oer de grize tegels fan de Martinitsjerke. Fan heech boppe koe er de hiele stêd sjen: it skoansusterwurk fan de grêften dy't har troch Boalsert krûpten as slannen fan swart wetter, de toer dy't opstaak as in finger yn 'e nacht, de stientsjes fan de âlde stêdswallen dy't noch altyd op guon plakken sichtber wiene. Boalsert wie sa âld. Soms fûn Grutte Fampier it dreech te leauwen dat er sa lang bestie as de stêd sels.

Hy draaide him noardlik, rjochting de grêft by it Gasthuisplein, en doe seach er it.

In glinstering. In blauwe glinstering, djip yn it swarte wetter fan de grêft.

Grutte Fampier hinge yn 'e loft, syn wjukken stadich slaand. Hy kearde. Hy seach wer. Ja, dêr wie it: in lang, gleidich ding dat troch it wetter skeat as in streek fan blau ljocht. In paling. Mar net in gewoane paling. Paling geane nachts, dat wiste Grutte Fampier al iuwen. Mar se binne net blau. Se hâlde net fan ljocht. En se ferlitte har grêft net sonder goede reden. Dizze paling hie reden, en Grutte Fampier besleat him te folgjen.

De paling swimde fluch. Hy gie de grêft ôf rjochting de Kerkstraat, draaide dêr links en fersween yn it smellere feart achter de âlde pakhuzen. Grutte Fampier koe net altyd tusken de gebouwen troch fleane, syn wjukken wiene te breed foar de nauwste gangen, en hy lânde dan op in dak of in muorre om fan dêr ôf te sjen wêr't de paling hinne gie. It wie in raar spultsje, fleane, sitte, fleane wer, mar de paling wachte noait. Hy skeat troch it wetter as wist er krekt hoe't er Grutte Fampier foar in ûnderfining sette woe.

By it wetterpoartje oan 'e súdkant fan 'e stêd stoppe de paling efkes. Hy draaide rûntsjes yn it wetter, de blauwe glinstering brekke it oerflak fan ûnderen, en it like as soe er omsjogge oft Grutte Fampier der noch wol oan kaam. Doe keas er in smel kanaaltsje dat Grutte Fampier nea earder opfallen wie, in feart dy't ferdwûn ûnder in âlde stiennen bôge, bedutsen mei mos en jierren âld wier. Grutte Fampier kaam del op it drege paadsje njonken it wetter en bûke foar de bôge del.

Ûnder de bôge wie in gat yn 'e muorre, krekt grut genôch foar in paling. Of, as er syn wjukken ticht tsjin syn lichem klemde, foar in grutte flearmûs. Grutte Fampier seach it tsjustere gat yn. Hy rûkte âlde stiennen, regenwater, en noch eat oars, in geur dy't er net fuortendaliks pleatse koe mar dat er fan earne koe. In krûdige, hout-drûge geur, as fan boeken dy't lang yn 'e flecht lein hiene. Hy helle djip sykhem. Doe krop er yn.

De tunnel wie fan âlde stiennen, nat en kâld. Grutte Fampier moast krûpe, syn wjukken tsjin syn lichem, syn klauwen klinketsjend op de wiete stiennen. Foar him, yn 'e fierte, glinstere de blauwe gloed fan de paling. De tunnel gie langer as ferwachte, draaide lofts, dan rjochts, dan skean omleech. Elke bocht makke it dúdliker dat dit gjin moderne ûndergrûnske buis wie, net in rioolbui fan de gemeente, mar eat folle âlder. De stiennen hiene in oare foarm, romere yn 'e midden, smal oan 'e kanten, de manier wêrop ambachtsljue yn 'e trettjinde ieu bout hiene. Grutte Fampier fielde de stiennen ûnder syn klauwten en wist it: dit wie mortel fan de midsiuwen.

Syn hert, as dat ding yn syn boarst noch in hert wie, begûn hurder te slaan.

Doe iepene de tunnel him yn in keamer. In grutte keamer, rûn fan foarm, mei welfingen fan âlde stiennen dy't bôgefoarmich omheech gongen as de ribben fan in âlde skiep. Yn 'e midden fan de keamer stie wetter, in flak plas lykas in lytse mar, en yn dat wetter glinstere de blauwe paling. Hy lei dêr stil, keake Grutte Fampier oan mei lytse, gloeiende eagen, en sloech him net fan ried.

Om de plas hinne stiene stiennen bankjes, lykas yn in kapel of in kleastergong. En op dy bankjes, yn nissen yn 'e muorren, leinen boeken. Net moderne boeken. Âlde boeken, ynbûn yn leár dat sa tsjuster wie dat it hast swart like, bûn mei koperen slotten dy't blankputst wiene fan iuwen âlde hannen. Grutte Fampier kaam derop ôf en beseach it earste boek. Syn klauwten wiene hast te grut foar de teare kaft, mar hy brûkte de punten fan twa fingers om it oer te draaien.

Op de earste blêdside stie, yn krullerich skrift fan goudkleurige inkt: Memoriale Fratrum Boalsertensium. De Oantinkens fan de Bruorren fan Boalsert. It kleasterboek fan it Broerenkleaster.

Fansels, tocht Grutte Fampier. Under it kleaster. Der wiene altyd praatsjes west dat der ûndergrûnske gangen wiene ûnder it Broereplein, oerbliuwsels fan de muontsen dy't hjir fan de trettjinde ieu ôf wenne hiene. Mar nimmen hie se ea fûn. Oant no ta.

Hy lies. Hiel foarsichtich sloech er blêd nei blêd om, syn grutte eagen lêzend yn it swakke blauwe ljocht fan de paling, dy't him belichte as in lampion yn 'e tsjusternis. It boek wie yn it Latyn skreaun, foar it grutste part, de grutske taal fan de muontsen dy't hjir bidden en wurken hiene. Grutte Fampier koe Latyn. Hy hie ea fan in ûnderwizer learje mochten, in broeder fan it kleaster sels, yn de tiid dat it kleaster noch stie. Dat wie lang lyn. Hy hie it noait ferjetten.

De boeken fertelden it libben fan it kleaster. Jierren fan bidden en iten, fan syk wurden en better wurden, fan âld wurden en stjerrren. Mar tusken al dy gewoane ferhalen siet eat oars. In alinea hjir, in sin dêr, skreaun yn in oare hân as de rest fan it boek, as wiene dy wurden ynfoege troch immen dy't wachte hie op it krekte momint. En dy wurden stiene net yn it Latyn. Se stiene yn it Âldfrysk.

Grutte Fampier lies, syn lippen bewegend sûnder lûd: De Fampier fan de Nacht waxt oer de weagen fan Boalsert. Hy is âlder as it kleaster. Hy is âlder as de tsjerke. Hy sil libje salang as de stêd libbet, en de stêd sil libje salang as er dêr stiet.

Hy siet lang yn dy keamer. De paling draaide stadich yn it wetter en joech him ljocht. De stjerren boppe Boalsert draaiden fierder, lykas se al iuwen diene. Grutte Fampier lies boek nei boek, in hiel nacht lang, en kaam fan alles te witten oer syn eigen bestean dat er net wist.

Hy wie gjin keunstwurk fan in moderne byldhouwer. Dat wie in ferhaal dat de minsken harsels fertelden. It stânbyld op it Broereplein wie âlder. Sa âld dat nimmen mear wist wa't it makke hie, of wannear, of wêrom krekt op dat plein. De muontsen fan it kleaster hiene him al kend. Se hiene him net makke. Se hiene him oantroffen. En se hiene om him hinne bout.

Doe't de earste grizige ljochten fan 'e dageraad troch de dûnkere ierde boppe him hinne begûnen te krûpen, doe stie Grutte Fampier op. Syn knibbels knappen, lykas altyd as er te lang op stiennen siet. Hy keas ien boek út, it lytsste, it âldste, it iene dat it meast fertelde oer de Fampier sels, en klemde it ûnder syn earm.

De paling swimde ien kear om him hinne, in stadige, gloeiende bôge, en Grutte Fampier begrypte dat dit in groet wie. In groet fan in wachter oan in oare wachter. Hy bûgde syn grutte kop efkes, in gebaar dat er net faker makke. Doe krop er werom troch de tunnel, ûnder de stiennen bôge troch, nei de grêft fan Boalsert.

Hy steig op yn 'e loft doe't de stêd noch sliep. De swalbewenner yn 'e toer fan de Martinitsjerke kaam efkes te foarskyn en weromgean. Oer de daken fleach Grutte Fampier werom nei it Broereplein, en lei it boek tsjin de binnenkant fan syn sokkel, yn in holte dy't er jierren lyn al makke hie foar soksoarte dingen. Doe stie er wer op syn plak. Wjukken spriede. Kop omheech. Eagen ticht.

Oerdeis fotografearren de toeristen him. Bern rûnen om him hinne op 'e fyts. Immen joech him in sinnebril op foar in grappich foto. Grutte Fampier fielde neat fan dat alles. Hy sliep it sliep fan it stien. Mar djipper yn him, wêr't it stien ophâldt en eat oars begjint, biet er wat nij yn: it witten fan wa't er wie, fan wêr't er weikaam, fan wêrom it Broereplein it Broereplein wie.

De paling lei yn syn grêft en wachte de nacht wer. De boeken yn de keamer leagen stil yn it tsjuster. En Boalsert libbet fierder, lykas it al iuwen libbet, beskerme troch in wachter dy't nimmen mear sjen kin.